آن زمان که ارتفاعات و کوه‌ها به عنوان مظهر قدرت و حکومت، بر دشت‌ها و دره‌ها تسلط داشته اند، غارها و اشکفت‌های طبیعی نیز انسان را از گزند دشمنان در امان نگه می‌داشتند. به تعبیر شاهنامه این دوره‌ای است که سیامک در کوه سکنی می‌گزیند:

کیومرث شد بر جهان کدخدای          نخستین به کوه اندرون ساخت جای

در اینجاست که انسان زندگی کوچندگی را با اندکی تغییرات به نوعی یکجانشینی تبدیل کرده و به دامداری و کشاورزی می‌پردازد. یکی از بارزترین گونه‌های معماری که در این دوره شکل‌ می‌گیرد، قلاع دست‌کند بر فراز کوه‌هاست. این قلاع دفاعی که نسبت به قلاع ساخته‌شده با مصالح بنایی به مراتب از استحکام بیش‌تری برخوردار اند، امکان سکونت امن‌تری را برای ساکنان پیرامون فراهم آورده و به همین سبب کم‌کم یکجانشینی و در نتیجه، کشاورزی در کنار دامداری رونق می‌گیرد. بالتبع فضاهای مرتبط با کشاورزی از جمله محل انباشت محصولات کشاورزی و به‌ویژه غلات و یا آسیاب‌ها در این مجموعه‌ها پدیدار می‌شود. احداث دژها و قلعه‌های محیط بر روستا و وجود خمره‌های عظیم انباشت غلات در خانه‌های روستای دست‌کند میمند، حفره‌های بزرگِ کنده‌شده در دل دیوارۀ حد فاصل اتاق‌ها و ایوان در روستای جوین، کبوترخانه‌های دست‌کند درۀ اورگپ در منطقۀ کاپادوکیه، و مدیریت آب در ساسی‌های شهر مترای ایتالیا حاکی از این مطلب است.

از طرف دیگر در دورۀ سرما، انسان از ارتفاعات به دره‌ها و دشت ها روی می‌آورد. در این زمان انسان بیش از پیش به خانه‌سازی و استفاده از مصالح بنایی می‌پردازد. ولی در همین زمان نیز در نقاطی که با کمبود زمین کشاورزی مواجه است و یا ناملایمات جوی، زندگی در سطح زمین را با دشواری فراهم می‌کند، فضاهای زمین‌پناه می‌تواند کارساز و مؤثر واقع شود. از این جملۀ این فضاها گودال باغچه‌های دل کویر ایران، خانه‌های فرورفته در دل خاک رودخانۀ زرد منطقۀ شانکسی چین، و خانه‌های ماتماتا هستند. قلعه‌ها نیز ـ که کنون به دشت کشیده شده اند ـ نیز ممکن بوده در شرایط خاص که بستر طبیعی لازم فراهم است، در زیر زمین تعبیه شوند و بدین ترتیب فضاهای زیرزمینی شکل می‌گیرد. این مکان‌ها برخلاف قلاع دفاعی که می‌بایست به هر نحو ممکن عظیم و ترساننده جلوه داده شوند، کاملاً در دل  زمین مخفی می‌شدند و هیچ اثری در سطح زمین از آنها دیده نمی‌شد. اغلب آنها ورودی‌های مخفی داشتند که فقط افراد محلی از مکان آنها با خبر بودند. به همین علت است که بسیاری از آنها به مرور زمان به دست فراموشی سپرده می‌شوند و از آنجایی که این فضاها در معرض سیلاب‌ها قرار دارند، بسیاری از آنها در طول زمان از این سیلاب‌ها پر شده و کاملاً از یاد رفته اند. شهر زیرزمینی اویی نوش‌آباد، سامن ملایر، ارزانفود همدان و شهرهای زیرزمینی کایماکلی و درین کویو در ترکیه و نیز شهر زیرزمینی نائورس در فرانسه، مجموعه‌های ارزشمند زیرزمینی هستند که در سال‌های اخیر مورد شناسایی و تحقیق قرار گرفته اند.

تلاش بر این است که با برگزاری همایش‌های مرتبط با موضوع این گونه از معماری، در فهم و شناخت آن گام مؤثری برداشته شود. مشارکت محققان این حوزه در  سراسر کشور در سومین همایش بین المللی معماری دست‌کند حاکی از ضرورت چنین رویدادی است.



مهناز اشرفی                    

                        دبیر علمی سومین همایش بین المللی معماری دست کند